پگڑی سنبھال جٹا

Sangeet Toor
    

پگڑی سنبھال جٹا پنجابی کسان دے جُجھارو سُبھا دے نال نال چھوٹے کاشت کاراں دی عزت نوں وی درساؤندا ہے25 نومبر نوں رائے کوٹ،ضلع لُدھیانہ دے ہری سنگھ نلوا چونک وچ ہزاراں مُظاہراکاری اکٹھے ہوئے۔چھوٹے جیہے ٹینٹ دا آسرا اکٹھ دے کجھ حصے نوں ہی سی،جد کہ باقی دُھپے کھڑے ہوئے سن۔آس پاس دے پِنڈاں دے لوکاں نے اپنیاں ٹریکڑ ٹرالیاں نوں میل واٹ سڑکاں دے نال پالو پال کھڑا دِتا،چار سڑکاں جو اوس چونک تے مُکدیاں ہن،جتھے ایہہ ٹینٹ لگا ہویا ہے۔

”کیہ تہانوں چاچا اجیت سنگھ یاد ہے جس نے سانوں پگڑی سنبھال جٹا لہر دی وراثت دِتی؟“ہری پگ بنھ بھارتی کسان یونین ڈکوند ا دے سینئر میت پردھان منجیت سنگھ دھنیرنے پردرشن کاریاں نوں پُچھیا۔اوہناں نے وکھ وکھ جتھے بندیاں دے ہرے جھنڈے جو کہ جوان فصلاں دی پرتینِدھتا کردے نیں،اُچے کر کے ہُنگارا بھریا۔

جس گیت دا اوہناں حوالہ دِتاہے،’پگڑی سنبھال جٹا،پگڑی سنبھال اوئے،دا بہت لما اتہاس ہے،جو بغاوت چوں جنمیا ہے اتے حقاں لئی دِرڑ کردا ہے۔ایہہ بانکے دیالے نے لکھیا سی اتے پہلی دفعہ لائلپور وِکھے 1907 دی ریلی وچ اجیت سنگھ،کِشن سنگھ،گھسیٹا رام اتے صوفی انبا پرساد نے گایا سی۔کِشن سنگھ،شہید بھگت سنگھ دا پِتا اتے اجیت سنگھ،اوس دا چاچا سی۔اوہناں نے 1906 وچ صوفی انبا پرشاد اتے گھسیٹا رام دے نال مل کے،محبوبے وطن نائک روح پوش سنستھا دی ستھاپنا کیتی سی،اتے اوہناں دا اُدیش 1857 دی 50 وی ورہے گنڈھ تے1907وچ ایس نوں مُڑ سنگٹھت کرنا سی۔

اوہناں نے بِرٹش راج دے وِرودھ بستی وادی ایکٹ اتے باری دُواب ایکٹ توں اُبالے چ آئے کساناں دی آگوائی کیتی۔اندولن نوں پگڑی سنبھال جٹا لہر وجوں جانیا گیا تے ایہہ پگڑی ہی سی جو کساناں نوں دھرم اتے جاتی دیاں ونڈیاں تاں پار ایک جُٹ ہون دا پرتیک بنی۔

پگڑی جاں پگ عام بندے دی عزت درساوندا ہے۔مدھکالی سمیں،صرف مُغل حکومت ولوں تھاپڑے وڈے رُتبے والے لوکاں نوں دستار بنھن دی آگیا سی،پر 17 ویں صدی وچ سِکھ انقلاب دے سمے،گورو گوبند سنگھ جی نے ایس نوں وِدروھ دے پرتیک بنایا۔ایس دے رُتبے نوں اُلٹاوندیاں عام لوکاں نوں اپنے سیو مان دا دعوی کرن دا راہ سُجھیایا۔پگ دی اِک جگہ ہے۔ایہہ سر نوں شنگاردی ہے،اتے پنجاب وچ،ایہہ اجیہی پچھان نوں درساوندای ہے جس دا خاصا نابری ہے۔خالصا پنتھ دی ستھاپنا توں بعد،گورو گوبند سنگھ جی دا پروار ختم ہو گیا، اوہناں اپنے چار پُتر وار دِتے،پرنتو اوہناں ایس نوں پرماتما دی رضا ووجوں سویکار نہیں کیتا۔

ظُلم اتے بے انصافی نوں رب دی رضا آکھ سیوکار نہیں کیتا جاندا۔گورو گوبند سنگھ نے بابا بندا سنگھ بہادر نوں نیاء دی لڑائی نوں اگے ودھاؤن لئی کیہا1710وچ یمُنا توں ستلج دے وچکار دے کھیتر نوں اپنے قبضے وچ لین توں بعد بندہ بہادر نے ذمینداری سِسٹم نوں ختم کردتا اتے ہل واہکاں نوں زمین دی مالکی دے حق دِتے۔دوجے شبداں چ پگ دا اُترنا راجنیتک بے انصافی دے ظلم نوں سیوکار کرن ول سنکیت کردا ہے،

”مندی نہ گل ساڈی،ایہہ بھیڑی سرکار وو

اسیں کیوں منیئے ویرو،ایس دی کار وو

ہو کے کٹھے ویرو،مارو للکار وو

تاڑی دے ہتھڑ وجنی،چھینیاں نال وو

پگڑی سنبھال جٹا۔۔۔۔۔

1900 دے دہاکے وچ کھیتی باڑی آمدنی خراب ہون نال،پنجابیاں نے پردیس جانا شروع کر دِتا۔پگڑی سنبھال جٹا اندولن نے 1913 وچ امریکہ وچ غدر لہر دی ستھاپنا کرن والے پنجابی ڈائیسپورا نوں بل بخشیا اتے انگریزی حکومت دا خاتمہ کرن بھارت واپسی کیتی۔ایس لوک لہر دے اتہاسکار چِرنجی نال کنگنی وال کہندے ہن،”باباجولا سنگھ ٹھٹھیاں غدر پارٹی کارکُن سن،جیہناں نے لہر توں پیررنا لے کے مارچ1937 نوں لاہور وچ کسان سبھا دی ستھاپنا کیتی۔“

پچھلے کجھ دہاکیاں وچ،خاص کر کھاڑکو واد توں بعد پنجاب وچ،شبد جٹ نے پنجابیاں وِچکار کٹھور لائن کِھچ دِتی ہے،اِک پاسے جٹ تے دوجے پاسے باقی۔اتہاسک طور تے جٹ مُزارے سن،اتے خودکاشتیئے،زمین آپ واہن والے۔ایہہ سمان شبد سی،جو کسانی جاں کِسان لئی ورتیا جاندا۔حال ہی دے سمے وچ،حالانکہ،کجھ وڈے کساناں وچ خشحالی نے ایہہ دھارناپیدا کیتی کہ صرف اُچ ذات دے سکھ ہی جٹ ہن ایہہ دھن دولت نال وی جُڑیا ہویا ہے۔مُکھ دھارا دے پنجابی گیتاں وچ شبد جٹ اتے ایس دے سمان چِتراں دے بول چال دی ورتوں نے اِک خاص رُجھان جس نوں جٹواد کیہا جاندا ہے،نوں بڑاوا دے دے کے حاشیئے دے کسان اتے وڈے زمیندار اتے وکھ وکھ ذاتاں تے دھرماں دے کساناں وچ پاڑ ا پیدا کر دتاہے۔

زمینی حقیقت نے وی ایہہ تبدیلیاں ہنڈائیاں 2011-1990دے وِچالے2 کِلیاں توں گھٹ دے مالک، سیمانت اتے چھوٹے کساناں دی گنتی 0.50مِلیان توں گھٹ کے0.36مِلیان ہو گئی،جدوں کہ اردھ۔مدھم، درمیانے اتے وڈے کھیت زمیناں (2-4 کِلہے،4-10 کِلہے اتے 10 کلہے کرموار)0.62 مِلیان توں 0.69 مِلیان تک ودھیا۔ایہہ راشٹری رُجھان دے اُلٹ سی، جتھے سیمانت اتے چھوٹیاں زمیناں دی ہولڈنگ اوس سمے دوران 83.5 توں 117.6 ملیان ہو گئی۔پنجاب دا کھیتی سنکٹ،کیول سیمانت اتے چھوٹے کسانی اُتے بوجھ بن گیا۔

جمہوری کسان سبھا پنجاب دیاں 31 کسانی جتھے بندیاں وچوں اِک ہے۔اوہناں دا لوگو اجیت سنگھ دی تصویر درساؤندا ہے،اتے گول گھیرے دے اندرلے پاسے پگڑی سنبھال جٹا چھپیا ہویا ہے۔اوہناں دے پیرس سکتر پرگٹ سنگھ جامارائے نے کسان اندولن دے ایس اتہاسک پرتیک دے سدے تے ودھیرے چاننا پایا۔”ایہہ صرف کھیتی بِلاں نوں ہی واپس لئے جانا ہی نہیں،بلک پوری راجنیتک پرنائی اتے آرتھک نمونہ ہے،جس نوں بھوچال جیہی شفٹ دی ضرورت ہے۔اوہناں دناں وچ،پگڑی سنبھال جٹا لہر دا وڈا دِرشٹیکون سی۔راج نوں ہراؤنا۔ایسے طرحاں سمکالی لہر دااُپدیش راجنیتک تبدیلی لیاؤنا ہے کیوں کہ صرف کسان دی عزت ہی داء تے نہیں لگی ہوئی،لوک تنتر خود ہی خطرے وچ ہے“۔رائے کوٹ ورودھ پردرشن وچ، کھیت یونین دے نیتاواں نے اپنے بھاشناں وچ دیش دے ساہمنے آون والی وڈی چُنوتی۔وِدواناں،وِدیارتھیاں اتے کارکناں دی قید نوں وی سنبودھت کیتا۔کسان ایہہ نُقطہ دس رہے ہن کہ اوہ جاندے نیں کہ اوہناں دے اپنے تے دوجیاں دے حق کھوہے جا رہے ہن۔

سِکھاں دی بہو گنتی والا راج ہون کرکے بہتے پنجابیاں نوں نہ تاں بھاجپا دی آگوائی والے ہندوراشٹر پراجیکٹ،اتے نہ ہی پنجابی کٹر سکھ آگوائی والی خالصتان پراجیکٹ اگے وِکدے ہن۔پردرشنکاری نیتاواں  اتے بُلاریاں نے پورے اندولن دوران خالصتان دے وِچار نوں ذوردار ڈھنگ نال رد کر دِتا ہے۔اندولن نوں پر بھاوشالی طریقے نال بچاؤن لئی یونیناں نے ہر طرحاں دیاں راجنیتک پارٹیاں نوں اپنے پلیٹ فارم توں انکار وی کیتا۔

پنجابی نوجواناں نے ایہہ صاف سپشٹ کر دِتا ہے کہ اوہ سیانے،لوک ہِتیشی اتے لوک تنتر پکھی نیتاواں دی اگوائی چاہوندے ہن۔ایہہ گل حیرانی دی نہیں کیوں کہ ایہہ بھارتی کسان یونین اُگراہاں (پنجابی)دے کارکن سن،جو شاہین باغ دے ورودھ پردرشن وچ سب توں پہلاں نِترے سن اتے دھارا 730 نوں رد کرن دے ورودھ وچ وی حصہ لیا سی۔کھیتی گُوانا جاں زمیناں کُھس جانا صرف روزی روٹی دا نقصان ہی نہیں،بلک ایہہ ضروری پنجابی پچھان وی ہے  جس نوں گورو نانک دیو جی نے کھیتی ول مُڑ کے اپنایا سی۔کیوں اجیت سنگھ سو سال پہلاں کساناں نوں دِشا نِردیش لئی اُبھاریا سی،اتے کیوں سانوں پگڑی سنبھال جٹا دے روپ وچ اپنی وِراثت چھڈ گیا۔اندولن نہ کرنا اتے تِن کھیتی قانوناں اتے راجنیتک ستھتی نوں وی رب دی رضا من بہنا گھاتک ہووئے گا۔

سنگیت طور (دِوائیر توں دھنواد سہت)

(فوٹو کریڈٹ: اوانی رائی)